Materi Bahasa Jawa Bab 6 kelas X Kautamaning Urip


           Serat Wedhatama iku anggitane Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunegara VI. Tembung 'serat' tegese tulisan/karya ,tembung 'wedha' tegese wulangan/tuntutan, lan dene 'tama' tegese utama/lautan. Dadi, wide serat Wedhatama iku wulangan luhur kanggo mbangun budi pakertine sapa wae kang moco. Serat Wedhatama dianggit wujud tembang macapat Pupuh pangkur, sinom, pocung, lan kinanthi.
A. Maca lan nanggapi teks serat Wedhatama Pupuh Sinom lan nitik guru Gatra, guru lagu, lan guru wilangan
Sinom

Nuladha laku utama
Tumraping wong tanah Jawi
Wong agung ing Ngeksigandha
Panbahan Senopati
Kepati amarsudi
Sudaning hawa lan nepsu
Pinesu tapa brata
Tanapi ing siyang ratri
Amamangun karyenak tyasing sesama.
✓ Pupuh Sinom ing serat Wedhatama ngemot tembang cacahe 18 bait. Sapada tembang sinom diwiwiti saka tembung  'nuladha' tekan tembung 'sasama'.
✓Guru Gatra, yaiku cacahing larik saben sapada. Ing tembang sinom ana 9 Gatra.
✓Guru lagu, yaiku tibaning  dhong-dhinge swara saben pungkasane Gatra. Ing tembang sinom yaiku: u, i, a, i, i, u, a, i, a
✓Guru Wilangan, yaiku cacahing Wanda (suku kata) saben sagatra (lirik). Ing tembang pangkur yaiku: 8, 8, 8, 8, 7, 8, 7, 8, 12
✓ Supaya gampang dieling-eling, biasane ditulis: 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i, 12a
B. Nemokake tuntunan ing serat Wedhatama Pupuh sinom lan njumbujake Karo kahanan bebrayan
Sinom

Contohlah perilaku utama,
Bagi kalangan orang Jawa
Orang besar dari Ngeksigandha (Mataram)
Panembahan Senopati,
Yang tekun,
Mengurangi hawa nafsu,
Dengan jalan prihatin (bertapa),
Serta siang malam,
Selalu berkarya membuat hati tentram,
Bagi sesama (kasih sayang)
✓ Pada Iki mung salah sijine saka 18pada ing Pupuh sinom serat Wedhatama. Saka pada kang wis dijarwakake dadi basa Indonesia mau ditemokake tuntunaning urip, upamane:
• Manungsa kudu bisa nuladhani kaya tumindhak e panembahan Senopati, yaiku tekun
• Manungsa kudu bisa gawe ati tentrem kanthi tansah budi daya tresna asih miring sesama.
• Manungsa kudu bisa ngurangin hawa nafsu kanthi prihatin
C. Nulis cakepan tembang Sinom
       Supaya bisa nulis cakepan tembang macapat (sinom), wiwitana kanthi gawe ukara bebas. Ukuran bebas mau banjur dicocogake guru lagu, guru Gatra, lan guru Wilangane. Carane yaiku bisa kanthi ngowahi tembung tembung e utawa ngowahi papane tembung. Cara cara iku kayata: purwakanthi swara, purwakanthi sastra, yogyaswara, baliswara, dasanama, tembung Saroha, lan sapanunggale. Tuladhane:
Ukara Bebas :
Nalika wayah prei aku lunga
Karo kanca kanca piknik menyang Bali
Ati seneng amarga weruh suwasana kang Endah
Suwasana Endah ing Kabeh pamandhangane
Kabeh mrasuk ing sajroning ati
Tari Kecak lan Barong kang endah iku
Tansah nggugah ati lan pikiranku
Kabudayan kang endah ing negeri
Indonesia kang maneka werna rupane
Cakepan Tembang sinom :
Prei prei aku lunga

Kanca kanca piknik Bali

Ati seneng weruh Endah

Ing Kabeh pamandhangane

Mrasuk ing jroning ati

Kecak lan barong iku

Nggugah ati pikiran

Kabudayan ing negeri

Indonesia maneka werna rupa

Sumber: Gegaran Nyinau Basa Jawa 1 Kelas X SMA/SMK/MA